Kronika Katolickiej Szkoły Ludowej w Strzelnie

Na początek autopromocja: W ubiegłym roku kroniką zainteresował się Rafał Budny, który w porozumieniu z Iwoną Woźniak postanowił ją opracować. W związku z tym nawiązał kontakt z mającym swe korzenie w Strzelnie, a obecnie mieszkającym w Warszawie, Marianem Hanaszem, który doskonale zna język niemiecki. Tak zrodziła się ich współpraca. Pan Marian opracował część niemiecką, a Rafał Budny część polską „Kroniki szkolnej” (Magdalena Lachowicz, O kronice szkolnej Katolickiej Szkoły Ludowej, Pałuki i Ziemia Mogileńska, numer z 28.02.2013 roku, strona 21).

Współpraca z Marianem Hanaszem to przyjemność*, a spotkanie w strzelneńskiej bibliotece (luty 2013) zaliczam do moich bardziej udanych działań jako historyka.

„Kronika szkolna[:] a) Katolickiej Szkoły Ludowej w Strelnie z okresu 1878 r. do 1918 r. pod zaborem pruskim [,] b) 7-Klasowej Publicznej Szkoły Powszechnej w Strzelnie po wyzwoleniu: zapoczątkowana w styczniu 1919 roku. [dopisek autorstwa innej osoby:] Kończy się na ostatniej karcie rokiem 1933” (w zbiorach wspomnianej Iwony Woźniak), jak sam tytuł wskazuje, składa się z dwóch części. Tę międzywojenną wykorzystałem przy pisaniu artykułu „Z życia naszej szkoły”. Wydawać by się mogło, że udostępnienie całego tekstu w języku polskim to nic skomplikowanego, a jednak pomysł ugrzązł w sferze planów.

Zupełnie inaczej rzecz się ma z częścią napisaną po niemiecku, dokumentującą działalność Katolickiej Szkoły Ludowej. Od jesieni 2012 roku jeden egzemplarz tłumaczenia na język polski znajduje się w zbiorach Miejskiej Biblioteki Publicznej w Strzelnie. To robota pana Mariana.  

„Kronika szkolna Katolickiej Szkoły Ludowej w Strzelnie z okresu 1878 r. do 1918 r. pod zaborem pruskim[.] Opracował Marian Hanasz[.] Na prawach rękopisu[.] Wykonano w trzech egzemplarzach[.] Egzemplarz nr 1[.] Strzelno – Warszawa 2012” została podzielona na pięć rozdziałów. Marian Hanasz (Wprowadzenie): Całość jest pewnym obrazem drogi od tekstu pierwotnego do opracowania opartego na źródłach. Od zdjęć oryginału napisanego alfabetem gotyckim (Schul-Chronik der katholischen Schule zu Strelno Kreis Inowrazlaw (slajdy oryginalnego rękopisu)), poprzez przepisany tekst (Schul-Chronik der katholischen Schule zu Strelno Kreis Inowrazlaw (tekst niemiecki w alfabecie łacińskim)) i tłumaczenie (Kronika katolickiej szkoły w Strzelnie (przekład z języka niemieckiego)), aż po dwa teksty pana Mariana: pogrupowana tematycznie zawartość kroniki („Kronika katolickiej szkoły w Strzelnie. Notatki na marginesie”) oraz – oparty głównie na materiale zgromadzonym w Archiwum Państwowym w Inowrocławiu – artykuł o szkolnictwie w Strzelnie pod pruskimi rządami („Pruska szkoła w Strzelnie”)**. Nie zabrakło też Uwag do tekstu niemieckiego i Uwag do przekładu. Profesjonalizm w każdym calu.

Kronikę była prowadzona od 1878 roku. Zawarte w niej informacje dotyczące szkoły sięgają jednak aż 1797 roku, a pierwszy akapit został poświęcony pochodzeniu nazwy miasta Strzelno. Pierwszym kronikarzem był nauczyciel Piotr Stelmachowski.

Marian Hanasz: Wpisy w „Kronice” nie były sporządzane bieżąco, w miarę rozwoju wypadków (często brak sekwencji kalendarzowej). Widać też dość mechaniczne posługiwanie się narzuconym zapewne z góry formularzem, stosowanym jednak tylko w pewnych okresach (1890-1905, 1907). W innej części swoich Notatek zaznaczył, że nie ma informacji o programie nauczania. Zaledwie znajdujemy w niej wykazy kupowanych elementarzy, pierwszych książek do czytania i map. Parę razy trafiamy na wzmianki a to, że odbył się kurs rysunku, a to, że nauka klejenia z gliny. Dziewczęta uczyły się robótek ręcznych (Notatki, strona 221 i 222). Są za to szczegóły dotyczące rozbudowy bazy lokalowej czy dane dokumentujące nieustannie rosnącą liczbę uczniów oraz zarobki i sytuację rodzinną kadry nauczycielskiej. Dzięki zapisom z lat 1914-1918 wyłania się obraz Strzelna z czasów pierwszej wojny światowej, a zarazem… różne oblicza tego konfliktu zbrojnego – z jednej strony między innymi lista trzydziestu dwóch strzelnian, którzy zginęli na froncie (1915) i rosnące ceny żywności, a z drugiej informacja, że 10 maja b.r. [1917] jakiś lotnik lądował przymusowo w pobliżu Strzelna Klasztornego. Nauczyciele zaprowadzili [tam] nasze dzieci szkolne, żeby zobaczyły samolot. Jest o strajku szkolnym z 1906 roku i niemieckim Domu Stowarzyszeń. O tym, że w 1890 roku Teren szkoły jest w porządku; brakuje tylko kilku ustępów, a Podczas przerw każdorazowy dyżurny nauczyciel zajmuje dzieci grami sportowymi, o ile pozwala na to miejsce, że 1 maja [1911 roku] został zwolniony woźny Kalinowski. Na jego miejsce przyszedł szewc Orlikowski, który jednak pracował tylko 4 tygodnie, a po jego odejściu [przyszedł] robotnik Napieralski, a 1 lutego [1912 roku] nauczyciel Holly [miał] sześć tygodni urlopu z powodu choroby nerwowej. Że Od 17 marca do 3 maja b.r. [1909] szkoła była zamknięta z powodu szkarlatyny, a w 1893 roku odra w klasie VIIa i VIIb [wówczas klasa siódma była klasą najmłodszą, a pierwsza najstarszą], lecz szkoła nie została zamknięta. Że 14 czerwca [1887 roku] w lesie miradzkim […] kłusownik z Nowej Wsi […] zamordował leśniczego Neumanna, a trzy miesiące później skrócił sobie życie restaurator Kotochedoff [poprzednio: Koczedoff], podcinając sobie brzytwą żyły szyjne w lesie miradzkim niedaleko Tomaszewa. Do tego kroku, który unieszczęśliwił jego liczną rodzinę, przywiódł go brak pieniędzy i długi. Że w 1889 roku Z powodu zakłócenia modlitwy […] w synagodze […] dwaj uczniowie pierwszej klasy zostali ukarani dyscyplinarnie, a w latach kolejnych (zawsze w punkcie Ważne przypadki dyscyplinarne): 1891 – Adam Wikaryczuk i Józef Czarnecki [ukarani] z powodu kradzieży, a Ignacy Sadowski z powodu przygotowania kradzieży, 1892 – palenie papierosów Kopaczewski, […] kradzież – Jóźwiak i Michalak, 1893 – kradzież buraków cukrowych – Pankowski, palenie papierosów – Sipiński, 1894 – Jan Kostyński […] i Jan Silski […] za wybryk na ulicy; Adam Turajski, Jan Silski i Kasper Kryniak za kradzież w ogrodzie, 1895 – Zieliński i Sipiński […] kradzież owoców, Zieliński za nieprzyzwoite zachowanie, 1896 – Silski i Harłowski […] z powodu kradzieży lub podżegania […], 1897 – palenie papierosów i kradzież, 1898 – 6 chłopców ukarano za palenie papierosów i kradzieże, 1899 – 6 chłopców ukarano za palenie papierosów, uszkodzenia ciała i kradzieże, 1900 – 17 dzieci szkolnych ukarano za kradzież węgla na dworcu kolejowym, 1901 – 23 uczniów ukarano za kradzieże, 1902 – 24 uczniów […] za kradzieże i wybryki, 1903 – 14 [uczniów] ukarano za kradzież i wybryki, 1904 – 6 uczniów ukarano za kradzieże i wybryki.

* Marian Hanasz jest autorem książki Rodzina ze Strzelna. Szkice i opowieści. Polecam!

** W artykule Pruska szkoła w Strzelnie między innymi o podjętych w 1885 roku działaniach zmierzających do utworzenia prywatnej „szkoły rodzinnej dla chłopców” (strona 252), założeniu średniej i wyższej szkoły dla dziewcząt (strona 253) oraz o placówce nazwanej Miejską Wyższą Szkołą dla Chłopców i Dziewcząt w Strzelnie (od strony 255).